| تعداد نشریات | 34 |
| تعداد شمارهها | 456 |
| تعداد مقالات | 4,327 |
| تعداد مشاهده مقاله | 6,597,417 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 6,477,011 |
زیستسیاست توسعه در مناطق مرزی؛ تحلیل گسست میان ظرفیتهای اقتصادی و پایداری جمعیت (مورد مطالعه: روستاهای مرزی سقز و بانه) | ||
| زیست سیاست و توسعه | ||
| مقاله 1، دوره 2، شماره 2، شهریور 1405، صفحه 22-42 اصل مقاله (1.07 M) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/jbpd.2026.146640.1050 | ||
| نویسنده | ||
| افسانه احمدی* | ||
| استادیار، هیئت علمی موسسه جغرافیا، دانشکده جغرافیا، دانشگاه تهران، تهران، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف: در پژوهش اجتماعی انتقادی معاصر، توسعه دیگر نمیتواند صرفاً بهعنوان یک دستگاه اقتصادی انباشت سرمایه یا مجموعهای از مداخلات فنی مفهومسازی شود. بلکه بهمثابه مجموعهای از ایدههای زیستسیاسی و عقلانیتهای حکومتی عمل میکند که برای اداره، هدایت، تنظیم و حفظ حیات انسان طراحی شدهاند. در این پارادایم، پایداری از رشد پیوسته ساده فراتر میرود؛ اساساً به حفظ بقای اجتماعی-زیستی سکونتگاههای انسانی و معنا بخشیدن به زندگی روزمره و امنیت مادی مربوط میشود. با این حال، در مرزهای پیرامونی، این ضرورت با یک بحران ساختاری حاد مواجه است: تضاد عمیق میان پتانسیل سرزمینی-اقتصادی قابل توجه و بازتولید مادی زندگی. در روستاهای مرزی شهرستانهای سقز و بانه در استان کردستان، ایران، حضور جمعیتی یک پارامتر آماری خنثی نیست. جمعیتهای مرزی یک «پیکره زیستشناختی» حیاتی را تشکیل میدهند که از طریق آن تمامیت سرزمینی، حاکمیت ملی و ثبات فضایی مادی میشود. تخلیه جمعیتی در این مرزهای حیاتی، تابآوری فضایی ملی را تضعیف میکند و آنچه را میتوان «بیابانزایی جمعیتی» نامید تسریع میکند. علیرغم مواهب مرزی انکارناپذیر _ از جمله تجارت فرامرزی پررونق، بازارهای تجاری و سنتهای فرهنگی غنی_ این جوامع روستایی با مهاجرت شدید به خارج، سالخوردگی جمعیت و رهاشدگی فضایی رنج میبرند. این مطالعه این بنبست توسعهای را از منظر زیستسیاسی فوکو بررسی میکند. این پژوهش سازوکارهای ساختاری را به پرسش میکشد که از طریق آنها سیاستهای توسعه متمرکز و از بالا به پایین با ساکنان مرزی نه بهعنوان کنشگران فعال تولید فضا، بلکه بهعنوان اهداف منفعل مدیریت اداری رفتار میکنند و در نتیجه رانتهای اقتصادی مرزی را از بازتولید پایدار جامعه جدا میسازند. روش: برای پاسخ به پرسشهای پژوهش بهصورت تجربی و تحلیلی، یک طرح پژوهش کاربردی، توصیفی-تحلیلی که تکنیکهای پیمایش کمی را با ماتریسهای برنامهریزی راهبردی ترکیب میکند، در ۱۲ روستای مرزی تعیینشده در شهرستانهای سقز و بانه اجرا شد. گردآوری دادهها شامل رویکردی دو سطحی بود: پیمایش خبرگان (N=20): برای برنامهریزان منطقهای و متخصصان توسعه روستایی اجرا شد تا شاخصها را در چهار بعد اصلی پایداری جمعیت: اقتصادی، اجتماعی-فرهنگی، کالبدی-بومشناختی و جغرافیایی کالیبره، وزندهی و رتبهبندی کنند. پیمایش خانوار (N=150): برای ساکنان ۱۲ روستا با استفاده از مقیاس استاندارد ۵ نقطهای لیکرت برای ارزیابی شرایط محلی در همه چهار بعد عملیاتی اجرا شد. دادههای کمی با SPSS پردازش شدند. آزمونهای t تکنمونهای (معیار آزمون = ۳٫۰۰) وضعیت و معناداری آماری ابعاد پایداری جمعیت را ارزیابی کردند. ضرایب همبستگی پیرسون وابستگیهای متقابل سیستمی میان معیارها را سنجیدند. مدلسازی ماتریس راهبردی: نقاط قوت و ضعف داخلی همراه با فرصتها و تهدیدهای خارجی بهصورت نظاممند با ماتریس SWOT سازماندهی شدند. اولویتهای راهبردی و تعاملات عوامل از طریق خلاصه تحلیل عوامل راهبردی (SFAS) و ماتریس برنامهریزی راهبردی کمی (QSPM) بهصورت کمی ارزیابی شدند تا مداخلات سیاستی بهینه تعیین شوند. یافته ها: تحلیلهای تجربی نشان میدهند که پایداری جمعیت در سکونتگاههای مرزی بررسیشده در همه ابعاد ارزیابی در وضعیت بسیار نامطلوبی قرار دارد: کسریهای ابعادی: نمرهدهی توصیفی نشان داد که همه چهار ستون میانگین کل بسیار پایینتر از نقطه میانی نظری ۳٫۰۰ ثبت کردند: بعد جغرافیایی: میانگین = ۲٫۶۸؛ بعد اجتماعی-فرهنگی: میانگین = ۲٫۷۳؛ بعد اقتصادی: میانگین = ۱٫۸۶؛ بعد کالبدی-بومشناختی: میانگین = ۱٫۳۴.شاخص ترکیبی کلی: میانگین = ۲٫۱۵ (با t = -۱۵٫۳۳۵، p < ۰٫۰۰۱). معناداری آماری: آزمونهای t تکنمونهای ماهیت نظاممند این ناپایداری را در هر بعد تأیید کردند (p = ۰٫۰۰۰)، فرضیه صفر را قاطعانه رد کردند و تأیید کردند که تخلیه جمعیتی روستایی ساختاری است نه مقطعی. وابستگی متقابل سیستمی: تحلیل همبستگی پیرسون یک همبستگی قوی و آماری معنادار بین شاخصهای پایداری کلی و شاخصهای چندبعدی نشان داد (r = ۰٫۷۲۹، p < ۰٫۰۰۱)، که نشان میدهد کاهش جمعیتی از یک بحران ساختاری و بههمپیوسته ناشی میشود نه ناهنجاریهای موضعی. نتایج ماتریس SWOT و SFAS: نقاط قوت و فرصتها: حجم چشمگیر تجارت مرزی، نزدیکی به مرزهای بینالمللی و پویایی تجاری پتانسیل واقعی را تشکیل میدهند. نقاط ضعف و تهدیدها: موانع ساختاری غالب شامل انزوای فضایی، چیدمان کوچههای پراکنده، نبود ثبت جامع اراضی کاداستری، دامداری بدوی ناپایدار در داخل سکونتگاهها، اشتغال ناپایدار و کمبهرهور و مهاجرت سریع جوانان است. اولویتبندی راهبردی QSPM: در مواجهه با آسیبپذیریهای ساختاری حاد، QSPM قاطعانه راهبردهای تدافعی (WT) را بر مواضع تهاجمی یا رقابتی ترجیح داد. بقا و تثبیت ساختاری باید مقدم بر ابتکارات رشدمحور باشد. نتیجه: یافتههای تجربی اثبات میکنند که ناپایداری جمعیت در سقز و بانه نه به دلیل نبود ظرفیت اقتصادی، بلکه به دلیل شکافی است که گفتمان توسعه غالب بین ثروت مرزی و زندگی اجتماعی ایجاد کرده است. در حالی که مداخلات دولتی کریدورهای تجاری فرامرزی و جریان کالا را تسهیل کردهاند، این سازوکارها عمدتاً بهعنوان «اداره فقر» کوتاهمدت عمل میکنند نه «تولید زندگی» زایا. رانتهای تجاری به سرعت به سوی مراکز شهری و قطبهای مالی گردش میکنند و به جای ریشه دواندن نهادی در تولید روستایی، زیرساخت یا رفاه جامعه، در آنجا مستقر نمیشوند. فضای روستایی بنابراین به یک غیرمکان ازخودبیگانه تبدیل میشود — غنی از گردش تجاری، اما فاقد شرایط زندگی. به شکلی حیاتی، نبود نقشهبرداری کاداستر و اسناد رسمی مالکیت، ساکنان مرزی را از لنگرگاه سرزمینی قانونی محروم میکند، داراییهای آنان را غیرقابل وثیقهگذاری میسازد و ناامنی تصدی را تداوم میبخشد. علاوه بر این، دستورکارهای توسعه ملی مدتها مفهوم ارتدکس و انضباطی از امنیت مرزی _ مبتنی بر موانع فیزیکی، نظارت و پلیس _ را به بهای «امنیت زیستمحور» ممتاز کردهاند. امنیت واقعی از ظرفیت مادی سوژهها برای بازتولید زندگی، دسترسی به مراقبت بهداشتی و آموزش باکیفیت، تثبیت حقوق مالکیت و پیشبینی آیندهای شایسته و قابل پیشبینی جداییناپذیر است. تخلیه جمعیتی یک رأی خاموش و جمعی به خروج توسط سوژههایی است که وجود روزمرهشان دیگر در فضای سرزمینیشان قابل دوام نیست. گریز از این تخلیه زیستسیاسی مستلزم حرکت فراتر از کنترل انضباطی تشدیدشده به سوی سیاستهای فضایی سیستمی و تدافعی است: تضمین توزیع عادلانه خدمات ضروری و کاربریهای عمومی زمین در روستاهای مرزی؛ ایجاد یک ثبت جامع اراضی کاداستری برای اعطای حقوق رسمی مالکیت؛ متنوعسازی اقتصاد روستایی از تجارت غیررسمی ناپایدار به تولید ارزشافزوده و مکانمحور؛ تبدیل مناطق مرزی از فضاهای حائل امنیتیشده به فضاهای خودکفای زندگی و شهروندی شایسته. | ||
| کلیدواژهها | ||
| زیست سیاست؛ توسعه؛ پایداری جمعیت؛ امنیت زیستمبنا؛ روستاهای مرزی؛ سقز و بانه | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
Ahmadi Shirku, & Tavakoli, M. (2015). Analysis of spatial population movements in rural settlements (A case study of the Central District of Sardasht County). (In Persian).
Ahmadi, Y., & Alipoor, P. (2025). Development and population: An analysis of population decline trends based on a development-oriented approach (A case study of Sarvabad County in Kurdistan Province).https://doi.org/10.22080/ssi.2025.28273.2241 (In Persian).
Ahmadifar, R., & Abdahzadeh, S. (2024). The border–security dichotomy: A study of the role of border markets in the perception of economic and social security among border rural residents. (In Persian).
Anabestani, A. A. (2014). The role of rural municipalities in population sustainability of rural settlements: A case study of Meymand District, Fars Province. (In Persian).
Buzan, B. (2018). People, states and fear. Translated by the Strategic Studies Research Institute. Tehran: Strategic Studies Research Institute Publications. (In Persian).
Christakopoulou, S., Dawson, J., & Gari, A. (2001). The Community Well-Being Questionnaire: Theoretical Context and Initial Assessment of Its Reliability and Validity. Social Indicators Research, 56(3), 319–349.https://doi.org/10.1023/A:1012478207457 Claude, Lumane P, 2024, Community Activeness, Success, and Well-being:AComparative Case Study of Four Pennsylvania Rural Communities, A DaVanzo, J. (1981). Microeconomic Approaches to Studying Migration Decisions. In G. F. De Jong & R. W. Gardner (Eds.), Migration Decision Making: Multidisciplinary Approaches to Microlevel Studies in Developed and Developing Countries (pp. 90–129). Pergamon Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-08-026305-2.50010-3 Elder, G. H., King, V., & Conger, R. D. (1996). Attachment to Place and Migration Prospects: A Developmental Perspective. Journal of Research on Adolescence, 6(4), 397–425. Felski, R. (1999). The Invention of Everyday Life. New Formations, 39, 15–31. https://doi.org/10.1080/14649365.2010.523840 Forouzanfar, A. (1999). The population crisis must be addressed. (In Persian).
Foucault, M. (2004). The birth of biopolitics. Translated by R. Najafzadeh. Ney Publishing. (In Persian).
Garasky, S. (2002). Where Are They Going? A Comparison of Urban and Rural Youths’ Locational Choices after Leaving the Parental Home. Social Science Research, 31(3), 409–431.https://doi.org/10.1016/S0049-089X(02)00007-8
Garasky, S., Haurin, R., Haurin, D., 2021, Group Living Decisions as Youth,Transition to Adulthood, Journal of Population Economics 14 (2), PP. 329–349.
Ghaffarimoghadam, Z., & Sabouhi, M. An examination of the factors affecting rural-to-urban migration in Iran. (In Persian).
Ghasemi, M. (2016). Explaining the relationship between population and sustainable rural development: A case study of Mashhad County. (In Persian).
Hosseinzadeh, K. (2016). The role of activity diversification in the sustainability of the rural economy: A case study of Marhamatabad-e Miyani Rural District, Miandoab County. (In Persian).
Irani, J. (2008). Geography of Kurdistan Province. Tehran: Iran Textbook Printing and Publishing Company. (In Persian).
Islamic Revolution Housing Foundation. (2012). Rural guide and physical development plans of Kurdistan Province. Technical and Studies Office of the Housing Foundation, Sanandaj. (In Persian).
Its Reliability and Validity, Social Indicators Research, Vol. 56, No. 3 (Dec.,20PP. 321-351.
Kalantari, S. (2016). Estimation and comparison of population indicators in Iran and selected developed and developing countries. (In Persian).
Ketabi, A. (2008). An introduction to demographic thought and theories. 5th ed. Institute for Humanities and Cultural Studies. (In Persian).
Mahdavi, M., et al. (2004). The role of physical-geographical factors in the instability and rural migration of Zanjan Province. Geographical Research, 48, 201–220. (In Persian).
Mahmoudi, A. (2015). The structure of border market exchanges in the trade and economy of border regions. Institute for Trade Studies and Research. (In Persian).
Rostam Alizadeh, R. (2013). Factors Affecting the Retention of Rural Youth: A Case Study of Ahar County. (In Persian). https://doi.org/10.22059/jrur.2013.36492
Roustaei, S. (2020). Examining the relationship between population density and social sustainability: A case study of Urmia City. (In Persian).
Saraei, H. (1997). The first stage of Iran’s demographic transition. (In Persian).
Sarrami, H. (2019). The relationship between population and security. (In Persian).
Statistical Center of Iran. (2016). Gazetteer of the villages of Kurdistan Province. Tehran: Statistical Center of Iran Publications. (In Persian).
Statistical Center of Iran. Results of the general population and housing censuses of 2006 and 2016. (In Persian).
Taghdisi, A., & Ahmadi Shapourabadi, M. A. (2012). Migration and population aging in rural Iran: A challenge to sustainable rural development. (In Persian).
Zangeneh, Y. (2010). Quantitative analysis of migration and population growth in Sistan and Baluchestan Province in relation to labor market developments during 1986–2006. (In Persian).
Zanjani, H. (2010). Understanding and analyzing population in rural studies. Tehran: Islamic Revolution Housing Foundation Publications. (In Persian).
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 76 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 23 |
||