پیوندهای مفید
اخبار و اعلانات
آمار
| تعداد نشریات | 34 |
| تعداد شمارهها | 434 |
| تعداد مقالات | 4,099 |
| تعداد مشاهده مقاله | 5,621,437 |
| تعداد دریافت فایل اصل مقاله | 5,777,503 |
دانش توسعه در ایران: زمینههای شبهاستعماری توسعه مدرنیزاسیونی با تأکید بر برنامههای اول و دوم توسعه قبل از انقلاب | ||
| زیست سیاست و توسعه | ||
| مقاله 1، دوره 1، شماره 4، اسفند 1404، صفحه 1-20 اصل مقاله (631.19 K) | ||
| نوع مقاله: مقاله پژوهشی | ||
| شناسه دیجیتال (DOI): 10.22034/jbpd.2026.145347.1032 | ||
| نویسندگان | ||
| نادیه رضایی* 1؛ منصور طبیعی2 | ||
| 1دکتری جامعه شناسی اقتصادی و توسعه، گروه جامعه شناسی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. | ||
| 2استادیار، گروه جامعه شناسی، دانشکده اقتصاد، مدیریت و علوم اجتماعی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران. | ||
| چکیده | ||
| هدف: توسعه بهمثابه مفهومی چندلایه و مناقشهبرانگیز، نهتنها دلالت بر رشد اقتصادی یا تحول نهادی دارد، بلکه در سطحی عمیقتر، بهعنوان «اندیشهای از جنس گذار» عمل میکند که نحوه ادراک جوامع از گذشته، حال و آینده خویش را سامان میدهد. در ایران، اگرچه ایدههایی چون «انکشاف» و «ترقی» پیشینهای طولانی دارند، اما دگردیسی توسعه بهصورت یک پروژه منسجم، نهادمند و مبتنی بر برنامهریزی، بهطور مشخص در بستر پس از جنگ جهانی دوم و در دل نظم سیاسی–اقتصادی جدید جهانی شکل گرفت. این پژوهش با تمرکز بر این گسست تاریخی، به بررسی نظام معرفتی توسعه در ایران پیش از انقلاب اسلامی، بهویژه در بستر برنامههای اول و دوم عمرانی، میپردازد و میکوشد نشان دهد که توسعه چگونه نه صرفاً بهعنوان یک راهبرد فنی، بلکه بهمثابه صورتبندیای از قدرت–دانش و دانشی شبهاستعماری عمل کرده است. هدف اصلی پژوهش، تحلیل چگونگی شکلگیری، انتقال و نهادینهشدن دانش توسعه در ایران در تلاقی میان اراده قدرتهای جهانی ـ بهویژه ایالات متحده آمریکا ـ و نیروها و نهادهای داخلی است. پرسش محوری آن است که مراوده دانش میان نهادهای بینالمللی توسعه، شرکتهای مشاور و دانشگاههای آمریکایی از یکسو و نهاد برنامهریزی و بوروکراسی ایرانی از سوی دیگر، چگونه ادراک ملی از توسعه را صورتبندی کرد و چه تأثیری بر مسیر و سرنوشت برنامهریزی توسعه در ایران برجای گذاشت. پژوهش استدلال میکند که پروژه توسعه در ایران نه یک «ماموریت تمدنساز» بیطرف، بلکه بخشی از نظم قدرت جهانی و منطق تقسیم کار سرمایهداری بینالمللی در دوران اقتصاد کربنی بوده است. از نظر چارچوب نظری، پژوهش بر نظریه روی مکلئود در باب نسبت علم، امپریالیسم و قدرت استوار است. این نظریه با تمایز میان «علم کلانشهری» و «علم استعماری»، نشان میدهد که چگونه دانش علمی و تخصصی، بهویژه در جوامع پیرامونی، در قالب تکنیکها و الگوهای تقلیدی به کار گرفته میشود و در خدمت تثبیت هژمونی فرهنگی، کنترل قلمرو و استخراج منابع قرار میگیرد. بر این اساس، دانش توسعه در ایران بهعنوان دانشی شبهاستعماری فهم میشود که از طریق شبکههای مشاورهای، نهادهای بینالمللی و برنامههای کمک فنی، نظم خاصی از حقیقت، سوژهمندی و عقلانیت برنامهریزی را تولید کرده است. روش: روش پژوهش حاضر مبتنی بر رویکرد دیرینه–تبارشناسی فوکویی است. در بعد دیرینهشناسانه، قواعد پیشینی و ناخودآگاهی واکاوی میشوند که تعیین میکردند توسعه چگونه قابل گفتن، اندیشیدن و برنامهریزی است و چه گزارههایی بهعنوان دانش معتبر شناخته میشدند. در بعد تبارشناسانه، پیوند میان دانش توسعه و مناسبات قدرت بررسی میشود تا نشان داده شود که چگونه نهادهای برنامهریزی، گزارشهای مشاورهای و سیاستهای عمرانی، در بستر کشاکشهای سیاسی–اقتصادی و ژئواستراتژیک پدیدار شدهاند. دادههای پژوهش شامل اسناد آرشیوی وزارت امور خارجه، قوانین و مصوبات دولتی، مکاتبات اداری، گزارشهای شرکتهای مشاور، خاطرات بوروکراتها و منابع ثانویه تاریخی است که با تحلیل گفتمانی و توجه به جابهجاییهای معنایی مفاهیم کلیدی بررسی شدهاند. یافتهها: نشان میدهد که نظم برتون وودز و نهادهایی چون صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی، بستر نهادی و گفتمانی لازم برای اشاعه پارادایم مدرنیزاسیون را فراهم کردند. ایالات متحده با تکیه بر برتری اقتصادی و سیاسی خود، از طریق وامهای بلندمدت، کمکهای فنی و برنامه «اصل چهار ترومن»، توسعه را به ابزاری برای مهار کمونیسم و تثبیت بلوک غرب بدل ساخت. ایران بهدلیل موقعیت ژئواستراتژیک و منابع نفتی، به یکی از کانونهای اصلی این مداخله دانشی تبدیل شد و توسعه کشاورزی بهعنوان نقطه ورود اصلی برای هدایت کشور در مسیر مطلوب نظم جهانی تعریف گردید. در این بستر، پارادایم مدرنیزاسیون با پشتوانه نظریههایی چون نظریات پارسونز و روستو، بر ضرورت تغییر عادتوارهها، نهادها و حتی سوبژکتیویته فردی تأکید گذاشت. توسعه دیگر صرفاً به معنای ساخت زیرساخت نبود، بلکه مستلزم بازسازی فرهنگی، آموزشی و زیستسیاسی جامعه تلقی میشد. ورود تیمهای دانشگاهی آمریکایی، بهویژه از ایالت یوتا، به حوزههای کشاورزی، بهداشت و آموزش، نقش مهمی در این فرایند ایفا کرد و سبک زندگی آمریکایی بهتدریج بهعنوان معیار نرمال پیشرفت معرفی شد. تحلیل نظام مشاورهای برنامهریزی در ایران نشان میدهد که این نظام به سه الگوی اصلی تقسیم میشد: مشاوران انفرادی کوتاهمدت با رویکردی فنی و فاقد درک زمینهای؛ تیمهای دانشگاهی با تمرکز بر ظرفیتسازی و مشارکت محلی و پیمانکاران خصوصی کلانمقیاس که اولویت آنها اجرای سریع پروژهها و منافع اقتصادی بود. با وجود موفقیت نسبی الگوهای دانشگاهی مشارکتی، در نهایت الگوی سوم تحت منطق سرمایه جهانی غلبه یافت و پروژههای عظیم سدسازی و کشتوصنعت، موجب جابهجایی جمعیتها، کالاییشدن کشاورزی و تشدید وابستگی فناورانه شدند. نتیجه: نتایج این پژوهش حاکی از آنست که دانش توسعه در ایران پیش از انقلاب، دانشی خنثی و صرفاً فنی نبود، بلکه درون شبکهای از قدرت–دانش جهانی شکل گرفت که ایران را در جایگاه تولیدکننده مواد خام و مصرفکننده کالاهای نهایی تثبیت کرد. این دانش با نادیدهگرفتن محدودیتهای اقلیمی و تاریخی ایران، الگویی مصرفگرا و کشاورزیمحور را مشروعیت بخشید و از طریق نهاد برنامهریزی، به بازتولید نوع خاصی از دولتمندی، سوبژکتیویته و نظم فضایی انجامید. از این منظر، سرنوشت برنامهریزی توسعه در ایران را باید نه صرفاً در ناکارآمدی اجرایی، بلکه در منطق درونی و شبهاستعماری نظام معرفتی حاکم بر آن جستوجو کرد. | ||
| کلیدواژهها | ||
| زیستسیاست؛ دولتمندی؛ دانش توسعه؛ پارادایم مدرنیزاسیون؛ ایران پیش از انقلاب | ||
|
سایر فایل های مرتبط با مقاله
|
||
| مراجع | ||
|
Abrahamian, E. (2010). Iran Between Two Revolutions, Translated by Ahmad Golmohammadi and Mohammad Ebrahim Fattahi Valilaei, Tehran: Ney Publishing, (In Persian)
Abolhassan Ebtehaj, A. (1992). The Memoirs of Abolhassan Ebtehaj, Tehran: Elmi. (In Persian)
Adamiyat, F. (1961). The Idea of Freedom and the Introduction to the Constitutional Movement (Historical Book Series 1), Tehran: Sokhan Publications. (In Persian)
Adamiyat, F. (1978). The Thoughts of Mirza Aqa Khan Kermani, Tehran: Payam Publications. (In Persian)
Adamiyat, F. (1984). The Thoughts of Talebov Tabrizi, Tehran: Damavand. (In Persian)
Adamiyat, F. (2018). Amir Kabir and Iran, Tehran: Kharazmi. (In Persian)
Adamiyat, F. (2020). The Idea of Progress, Tehran: Kharazmi. (In Persian)
Adamiyat, F., & Nategh, H. (1977). Social, Political, and Economic Ideas in Unpublished Works of the Qajar Era, Tehran: Agah. (In Persian)
Atabaki, T. (2021a). History of the Subalterns: Essays on the Social History of Labor and Nationalism in Iran, Translated by Yousef Saffari, Tehran: Cheshmeh Publication. (In Persian)
Atabaki, T. (2021b). Authoritarian Modernization: Society and State in the Era of Reza Shah, Translated by Mehdi Haghighatkhah, Tehran: Qoqnoos. (In Persian)
Athari, K. (2023). An Introduction to the Development Paradigm of Economy and Knowledge Society in Iran, Tehran: Ketab-e Shargh Publications. (In Persian)
Azkia, M., & Ghaffari, G. R. (2009). Sociology of Development (Revised and Expanded Edition), Tehran: Kayhan Publishing Company. (In Persian)
Baldwin, G. B. (2015). Planning and Development in Iran, Translated by Mikaeil Azimi, Tehran: Elm Publishing. (In Persian)
Bashiriyeh, H. (2016). Obstacles to Political Development in Iran, Tehran: Gaam-e No. (In Persian)
Bayat, A. (2012). Street Politics: Poor People's Movements in Iran, Translated by Seyed Asadollah Nabavi Chashmi. Tehran: Pardis-e Danesh. (In Persian)
Ehsani, K. (2019). The Built Environment and the Formation of the Industrial Working Class: A Social History of Labor in the Iranian Oil Industry, Translated by Maral Latifi. Tehran: Shiraze. (In Persian)
Ehsani-nia, S (2011) Go Forth and Do Good: Us-Iranian Relations during the Cold War through the Lens of Public Diplomacy, Pern History Review 19.12
Eisenhower, M. (1954) Education for International Understanding, April 29, Folder 1954 Speechs, articles (2 of 2), box 5, Milton S. Eisenhower Papers, DDEL.
Embry, J. (2002) Utah Universities in Iran, 1950-1964, Journal of Utah Academy of Sciences, Arts, and Letters.
Foran, J. (2015). Fragile Resistance: A Social History of Iranian Development from the Safavid Era to the Post-Islamic Revolution, Translated by Ahmad Tadayyon. Tehran: Rasa Cultural Services Institute. (In Persian)
Foucault, M. (2001). The Order of Discourse, Translated by Bagher Parham, Tehran: Agah. (In Persian)
Foucault, M. (2010). The Theatre of Philosophy: Selected Lectures, Essays, and Interviews, Translated by Nikoo Sarkhosh and Afshin Jahandideh, Tehran: Ney Publishing. (In Persian)
Foucault, M. (2011a). Discipline and Punishment: The Birth of the Prison, Translated by Nikoo Sarkhosh and Afshin Jahandideh, Tehran: Ney Publishing. (In Persian)
Foucault, M. (2011b). History of Madness, Translated by Fatemeh Valiani, Tehran: Hermes. (In Persian)
Foucault, M. (2013). The Archaeology of Knowledge, Translated by Nikoo Sarkhosh and Afshin Jahandideh, Tehran: Ney Publishing. (In Persian)
Foucault, M. (2017). The Order of Things: An Archaeology of the Human Sciences, Translated by Fatemeh Valiani, Tehran: Mahi Publishing. (In Persian)
Foucault, M. (2021). The Birth of the Clinic: An Archaeology of Medical Perception, Translated by Fatemeh Valiani, Tehran: Mahi Publishing. (In Persian)
Foucault, M. (2022). Society Must Be Defended: Lectures at the Collège de France, 1975-1976, Translated by Reza Najafzadeh, Tehran: Bakhtar. (In Persian)
Garlitz, R. (2018). A mission for development: Utah universities and the Point Four Program in Iran, Utah State University Press.
Katouzian, M. A. H. (2013). The Political Economy of Modern Iran: Despotism and Pseudo-Modernism, 1926-1979, Translated by Mohammad Reza Nafisi and Kambiz Azizi, Tehran: Nashr-e Markaz. (In Persian)
Klein, N. (2015). The Shock Doctrine: The Rise of Disaster Capitalism, Translated by Mehrdad (Khalil) Shahabi and Mir-Mahmoud Nabavi, Tehran: Akhtaran. (In Persian)
Leilaz, S. (2013). The Second Wave of Authoritarian Modernization in Iran (History of the Third to Fifth Development Plans), Tehran: Niloufar Publications. (In Persian)
Maljoo, M. (2022). The Raw Leap: The Struggle Between the Poor and Bureaucrats from 1930 to 1941 in Iran, Tehran: Charkh. (In Persian)
McLeod, T. H. (2001). Planning in Iran: Based on the Experiences of the Harvard Advisory Group in Iran in Preparing the Third Development Plan, Translated by Ali-Azam Mohammad-Beigi, Tehran: Ney Publishing. (In Persian)
MacLeod, R. (1982). On Visiting the 'Moving Metropolis': Reflections on the architecture of imperial science. Historical Records of Australian Science, 5(3), 1–16. https://doi.org/10.1071/HR9820530001
Mcverty, A. K. (2012) Enlightened Aid: U.S. Development as Foreign Policy in Ethiopia, New York: Oxford University
Mitchell, T. (2023). Carbon Democracy: Political Power in the Age of Oil, Translated by Shahriar Khajian. Tehran: Qoqnoos. (In Persian)
Negri, A., & Hardt, M. (2021). Empire: A Genealogy of Globalization, Translated by Reza Najafzadeh, Tehran: Ghasideh-Sara. (In Persian)
Pahlavi, M. R. (1967). The White Revolution. Tehran: Literature Club. (In Persian)
Polanyi, K. (2022). The Great Transformation: The Political and Economic Origins of Our Time, Translated by Mohammad Maljoo, Tehran: Shiraze. (In Persian)
Rouhani, F. (2021). The Untold Facts About Iranian Oil Policy in the Decade After Nationalization and the Notes of Fuad Rouhani, Edited by Gholamreza Tajbakhsh and Farah Najmabadi, Tehran: Ney Publishing. (In Persian)
Shafiee, K. (2018). Machineries of Oil: An Infrastructural History of BP in Iran, London: the MIT Press.
Schayegh, C. (2022). Who is Knowledgeable is Powerful: Science, Class, and the Formation of Modern Iranian Society, 1901-1951, Translated by Maral Latifi. Tehran: Shiraze. (In Persian)
Truman, H. (1949) The President’s News Conference of January 27, 1949, Public papers of President.
Archival Documents
Document: Morrison-Knudsen Report on the First Seven-Year Development Plan, June 1946. (In Persian)
Document: Organization and Duties of the Supreme Planning Board, Approved August 10, 1946, No. 17462. (In Persian)
Document: Overseas Consultants Inc. Report, October 7, 1948. (In Persian)
Document: Report of the Committee for Preparing the National Reform and Development Program to the Prime Minister (Qavam os-Saltaneh), Approved April 9, 1946, No. 129/938. (In Persian)
Document: SH1308-13-16-39-284, Ministry of Foreign Affairs Archives. (In Persian)
Document: Statute of the Plan Organization, Approved September 16, 1952, No. 34416. (In Persian)
| ||
|
آمار تعداد مشاهده مقاله: 167 تعداد دریافت فایل اصل مقاله: 119 |
||
